Achter de drie dia’s
Visie en de olifant
Je kunt een presentatie beginnen met een probleemstelling, drie leerdoelen en een theoretisch kader. Maar waarom zou je? Drie woorden zijn ook voldoende: RUTTE, VISIE en OLIFANT. Soms verschijnt er één, dan weer twee, dan alle drie. Een andere plek, een andere grootte, en je hebt zomaar een nieuwe gedachte.
Laat een paar woorden rondzwerven en het publiek begint vanzelf naar samenhang te zoeken. De hersenen houden nu eenmaal niet van losse eindjes. Zeker niet wanneer iemand beweert dat het onderwijs is.
Op de volgende dia verschijnen twee flessen graanjenever. Daarmee valt het kwartje: Rutte en Olifant staan allebei op een etiket. De ene fles is oud, de andere jong. Je kunt er ongetwijfeld iets van opsteken, maar het is verstandig om het bij kijken te houden.
Dan komt de derde dia. Daarop staat een echte olifant, met een jong, en een uitspraak waarmee Mark Rutte bekend werd: “Visie is als de olifant die het uitzicht belemmert.”
Het is een prachtige zin om uit zijn verband te trekken. Toch was Ruttes gedachte genuanceerder. In zijn H.J. Schoo-lezing uit 2013 verzette hij zich tegen een visie die de toekomst tot in detail voorschrijft. Een richtinggevend perspectief vond hij wél waardevol. Die nuance is natuurlijk lastig op een dia te krijgen, vooral wanneer de olifant erop staat.
Ook in het onderwijs kennen we olifanten. Ze heten dan onderwijsvisie, instellingsplan of strategische agenda. Soms worden ze zo uitvoerig beschreven dat het zicht op de mensen voor wie het allemaal bedoeld was, langzaam verdwijnt.
Een school zonder visie lijkt me overigens evenmin een goed idee. Wie niet weet waar hij heen wil, kan nog zo actief zijn: hij loopt mogelijk bijzonder energiek de verkeerde kant op. De vraag is dus niet of we een visie moeten hebben, maar of we er nog langs kunnen kijken.
Misschien is de eenvoudigste onderwijsvernieuwing wel deze: zet één stap opzij. De olifant mag blijven. Je ziet alleen weer iets anders.